Kent u dat gevoel van machteloosheid, wanneer een dierbare met dementie of een andere aandoening zich verzet tegen de hulp die hij of zij zo hard nodig heeft? Het is een situatie die veel families en zorgverleners herkennen. De spanning tussen autonomie en de noodzaak tot zorg kan enorm zijn. Gelukkig is er de Wet Zorg en Dwang (Wzd) die een kader biedt om met deze complexe situaties om te gaan. Maar wat houdt onvrijwillige zorg nu precies in volgens deze wet, en hoe kunnen we deze zorg zo menswaardig mogelijk invullen?
De Kern van de Wet Zorg en Dwang
De Wet Zorg en Dwang is er om mensen met een verstandelijke beperking of een psychogeriatrische aandoening (zoals dementie) te beschermen die niet in staat zijn om zelf beslissingen te nemen over hun zorg. Het uitgangspunt van de wet is: Nee, tenzij... Dit betekent dat onvrijwillige zorg, ook wel dwang genoemd, in principe niet mag worden toegepast. Alleen in specifieke situaties, als er ernstig nadeel dreigt voor de betrokkene of anderen, en er geen andere oplossing is, mag van dit principe worden afgeweken. Prof. dr. Anne-Mei The, hoogleraar gezondheidsrecht, benadrukt dat de Wzd er is om de vrijheid en autonomie van de cliënt zoveel mogelijk te waarborgen, óók als hij of zij niet meer volledig zelfstandig kan functioneren.
Wat is Onvrijwillige Zorg?
Onvrijwillige zorg, volgens de Wet Zorg en Dwang, omvat alle zorg waarbij de cliënt zich verzet of geen toestemming kan geven, en waarbij toch handelingen worden verricht die de cliënt niet wil. Dit kan zich uiten in verschillende vormen:
- Vrijheidsbeperking: Bijvoorbeeld het opsluiten van een deur, het gebruik van bedhekken, of het toedienen van medicatie waardoor iemand minder mobiel is.
- Beperking van bewegingsvrijheid: Bijvoorbeeld het vasthouden van iemand tijdens de verzorging, of het gebruik van fixatie.
- Toedienen van medicatie: Zonder toestemming, met als doel gedrag te beïnvloeden.
- Onderzoek aan het lichaam: Bijvoorbeeld een medisch onderzoek zonder toestemming.
- Beperking van het recht op bezoek: Bijvoorbeeld het weigeren van bezoek.
- Beperking van communicatie: Bijvoorbeeld het afpakken van een telefoon of het blokkeren van contact met dierbaren.
Het is cruciaal om te begrijpen dat niet alle zorg die een cliënt niet prettig vindt, direct onvrijwillige zorg is. Het gaat erom dat de cliënt zich actief verzet, of dat hij of zij vanwege zijn of haar aandoening geen toestemming kan geven en er een reële kans is op ernstig nadeel.
De Voorwaarden voor Onvrijwillige Zorg
De Wet Zorg en Dwang stelt strenge eisen aan het toepassen van onvrijwillige zorg. Om dwang te mogen toepassen, moet aan de volgende voorwaarden worden voldaan:
- Er moet sprake zijn van ernstig nadeel. Dit kan bijvoorbeeld gevaar voor de cliënt zelf zijn (bijvoorbeeld vallen, verwaarlozing), of gevaar voor anderen (bijvoorbeeld agressie).
- Er is geen andere mogelijkheid om het ernstig nadeel te voorkomen. Er moet eerst gezocht worden naar alternatieve, minder ingrijpende oplossingen.
- De onvrijwillige zorg is proportioneel. De dwang moet in verhouding staan tot het te voorkomen ernstig nadeel.
- De onvrijwillige zorg is zo kort mogelijk. Er moet continu worden gezocht naar manieren om de dwang te verminderen of te beëindigen.
- Er is een zorgplan opgesteld. In dit plan staat beschreven welke zorg nodig is, waarom onvrijwillige zorg noodzakelijk is, en welke alternatieven zijn overwogen.
- Er is een besluit genomen door een arts. De arts moet beoordelen of aan alle voorwaarden voor onvrijwillige zorg is voldaan.
Het is belangrijk om te benadrukken dat de rechten van de cliënt, ook bij onvrijwillige zorg, altijd gewaarborgd moeten blijven. De cliënt heeft recht op een cliëntvertrouwenspersoon, die hem of haar kan ondersteunen en adviseren. Ook heeft de cliënt het recht om bezwaar te maken tegen de onvrijwillige zorg.
Voorbeelden van Situaties met Onvrijwillige Zorg
Laten we een paar concrete voorbeelden bekijken:
- Mevrouw Jansen, dementerend: Mevrouw Jansen loopt 's nachts steeds weg en raakt verdwaald. Dit brengt haar in gevaar. Na overleg met de familie en het zorgteam wordt besloten om 's nachts een bewegingsmelder te plaatsen. Dit is een vorm van vrijheidsbeperking, maar wordt als proportioneel beschouwd omdat het mevrouw Jansen beschermt tegen ernstig nadeel.
- De heer Pietersen, verstandelijke beperking: De heer Pietersen is agressief en slaat regelmatig. Na analyse blijkt dat dit gedrag voortkomt uit frustratie en onbegrip. In plaats van hem te fixeren, wordt er een gedragstherapeut ingeschakeld die hem leert om op een andere manier met zijn emoties om te gaan.
- Meneer de Vries, depressief: Meneer de Vries weigert medicatie te nemen, terwijl hij ernstig depressief is en suïcidaal is. De arts besluit, in overleg met de familie en de cliëntvertrouwenspersoon, om de medicatie toch toe te dienen, omdat er een acuut gevaar is voor zijn leven.
Deze voorbeelden illustreren dat elke situatie uniek is en dat er altijd een zorgvuldige afweging moet worden gemaakt tussen de autonomie van de cliënt en de noodzaak tot bescherming.
Alternatieven voor Onvrijwillige Zorg
Het is essentieel om altijd eerst te zoeken naar alternatieven voor onvrijwillige zorg. Een aantal mogelijkheden:
- Goede communicatie: Probeer te begrijpen waarom de cliënt zich verzet en zoek naar een manier om hem of haar gerust te stellen.
- Aanpassen van de omgeving: Creëer een veilige en vertrouwde omgeving.
- Afleiding: Leid de cliënt af met activiteiten die hij of zij leuk vindt.
- Sensorische stimulatie: Bied prikkels aan die de cliënt prettig vindt, zoals muziek, geuren of tastbare materialen.
- Technologie: Maak gebruik van hulpmiddelen zoals bewegingsmelders, domotica, of persoonlijke alarmering.
- Scholing en training: Zorg dat zorgverleners goed zijn opgeleid om met moeilijk gedrag om te gaan en om alternatieven voor dwang toe te passen.
Het 'Beter Samen' programma, bijvoorbeeld, is een initiatief dat zorginstellingen helpt om dwang te verminderen door middel van scholing, coaching en de implementatie van nieuwe werkwijzen. Studies hebben aangetoond dat deze aanpak effectief kan zijn in het verminderen van onvrijwillige zorg (Bron: Vilans).
Praktische Tips voor Zorgverleners
Hier zijn enkele praktische tips die zorgverleners direct kunnen toepassen:
- Ken de cliënt: Investeer in een goede relatie met de cliënt. Hoe beter je iemand kent, hoe beter je zijn of haar behoeften en wensen kunt begrijpen.
- Observeer en registreer: Houd nauwkeurig bij wanneer de cliënt zich verzet en wat de mogelijke oorzaken zijn.
- Overleg met collega's en andere disciplines: Bespreek de situatie met andere zorgverleners, de arts, de gedragstherapeut, en de familie.
- Wees creatief: Zoek naar innovatieve oplossingen die aansluiten bij de individuele behoeften van de cliënt.
- Reflecteer op je eigen handelen: Vraag jezelf af of je alles hebt gedaan om dwang te voorkomen.
Conclusie: Zorg met Respect en Aandacht
De Wet Zorg en Dwang is complex, maar de kernboodschap is duidelijk: onvrijwillige zorg is een uiterste maatregel die alleen mag worden toegepast als er geen andere oplossing is. Het is een uitdaging om de balans te vinden tussen de autonomie van de cliënt en de noodzaak tot bescherming. Door goede communicatie, creatieve oplossingen, en een continue focus op de behoeften van de cliënt, kunnen we de toepassing van onvrijwillige zorg zoveel mogelijk beperken en de kwaliteit van leven van mensen met een verstandelijke beperking of een psychogeriatrische aandoening verbeteren. Het vraagt om empathie, kennis, en een voortdurende bereidheid om te leren en te verbeteren. Immers, goede zorg is zorg met respect en aandacht.
